Türkçe okuyabiliyorsanız Özbekçe okumanın yüzde doksanını hallettiniz demektir. Resmî alfabe Latin’dir, her harfin tek sesi vardır ve harflerin büyük çoğunluğu Türk alfabesindekiyle aynı sesi verir. İki alfabede de 29 harf bulunur, ama aynı 29 harf değil: Özbekçede ç, ş, ğ, ı, ö, ü yoktur; onların yerine ch, sh, gʻ, oʻ ve Türkçede olmayan q, x, ng vardır. Bu yazı alfabenin tamamını, sırasıyla, her harfin Türkçedeki karşılığı ve bir Özbekçe örnekle veriyor.
Latin mi, Kiril mi: hangisini öğrenmeli
Latin’i öğrenin. Özbekistan 1990’larda Latin alfabesini kabul etti, 1 Ocak 2023’ten itibaren devlet kurumlarında zorunlu kıldı; cumhurbaşkanlığı idaresi de 2025’te tamamen Latin’e geçti. Belgeler, kimlik kartları, yol tabelaları, resmî web siteleri ve açık hava reklamları Latin alfabesiyledir. Kiril; eski tabelalarda, bazı gazetelerde ve yaşlı kuşakta yaşamaya devam ediyor. Onu tanımak isteyeceksiniz. Yazmanız gerekmeyecek. Uzbekcha yalnızca Latin alfabesini öğretir, Kiril’i ise karşılaşma ihtimalinizin olduğu yerlerde gösterir.
(Kesme işaretli harflerin yerine işaretli (diyakritikli) harfler getirecek bir reform yıllardır tartışılıyor. Bu yazının yazıldığı tarihte resmî kullanımda olan, aşağıdaki 1995 alfabesidir.)
29 harf
| Harf | Türkçedeki karşılığı | Örnek |
|---|---|---|
| A a | a; çoğu kelimede Türkçedekinden daha önde, açık e’ye yakın söylenir | aka (ağabey), olma (elma) |
| B b | b | bir (bir), bozor (pazar) |
| D d | d | doʻst (doʻst), dars (ders) |
| E e | e | el (halk, yurt), besh (beş) |
| F f | f | futbol, fikr (fikir) |
| G g | g (gel’deki gibi) | gul (çiçek), gap (söz, laf) |
| H h | h, yumuşak | hovli (avlu), hech (hiç) |
| I i | i; hem Türkçedeki i’nin hem ı’nın yerini tutar, q, gʻ ve x yanında ı’ya yaklaşır | ikki (iki), ish (iş), qiz (kız) |
| J j | c (cam); Rusça alıntılarda Türkçedeki j (jurnal) | joy (yer), juda (çok) |
| K k | ince k (kim, kel) | kitob (kitap), kun (gün) |
| L l | l | lola (lale), til (dil) |
| M m | m | men (ben), maktab (okul) |
| N n | n | non (ekmek), nima (ne) |
| O o | açık, a ile o arası bir ünlü; Türkçedeki o değildir | osh (pilav), ot (at) |
| P p | p | pul (para), paxta (pamuk) |
| Q q | gırtlağa yakın, kalın k (kış, kara’daki k’nın daha gerisi) | qiz (kız), qancha (ne kadar) |
| R r | r | rahmat (teşekkürler), rang (renk) |
| S s | s | suv (su), sen (sen) |
| T t | t | tosh (taş), tun (gece) |
| U u | u; Türkçedeki ü’nün de yerini tutar | uy (ev), uch (üç) |
| V v | v, çoğu zaman İngilizce “w”ya yakın | vaqt (vakit), va (ve) |
| X x | hırıltılı h; Almanca Bach, Arapça خ | xayr (hoşça kal), xona (oda) |
| Y y | y | yoʻl (yol), yaxshi (iyi) |
| Z z | z | zar (altın, sırma), zamon (zaman) |
| Oʻ oʻ | kapalı, yuvarlak; o ile ö arası | oʻzbek, oʻn (on), koʻz (göz) |
| Gʻ gʻ | gırtlaktan söylenen ğ; Fransızca Paris’teki r’ye yakın, gerçek bir ünsüz | gʻalaba (zafer), bogʻ (bağ, bahçe), togʻ (dağ) |
| Sh sh | ş | shahar (şehir), shirin (tatlı) |
| Ch ch | ç | choy (çay), chiroyli (güzel) |
| Ng ng | genizden söylenen tek ses; renk, denge’deki n (asla “n-g” değil) | ming (bin), tong (tan, şafak) |
Alfabenin tamamı bu. Tek başına c harfi de w harfi de yoktur; yabancı özel adlar kendi yazımını korur.
Türk alfabesiyle karşılaştırma
Aynı sesi veren ortak harfler: b, d, e, f, g, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, y, z. Bunlarda yeni bir şey öğrenmeniz gerekmez. Dikkat isteyenler şunlardır:
| Türkçe | Özbekçe | Not |
|---|---|---|
| ç | ch | çay = choy |
| ş | sh | şehir = shahar |
| c | j | can = jon |
| j | j | yalnızca alıntılarda: jurnal |
| ğ | gʻ | Türkçedeki gibi erimez, duyulur: dağ = togʻ |
| ı | i | ayrı harf yok: kız = qiz |
| ö | oʻ | göz = koʻz, dört = toʻrt |
| ü | u | gün = kun, üç = uch |
| k (kalın ve ince) | q ve k | iki ayrı harf: qish (kış), kim (kim) |
| h | h ve x | iki ayrı harf: hafta (hafta), xabar (haber) |
| yok | ng | dengiz (deniz), yangi (yeni) |
En sık yapılan yazım hatası Özbekçe kelimeleri Türk harfleriyle yazmaktır: özbekçe değil oʻzbekcha, Taşkent değil Toshkent, yahşi değil yaxshi.
Üzerinde çalışılacak beş harf
Q ve K farklı harfler, farklı seslerdir. Türkçede bu iki ses zaten vardır ama tek harfle yazılır: kim’deki ince k ile kış’taki kalın k. Özbekçe bunları ayırır; k ince olanıdır, q ise kalın k’nın daha da geriden, küçük dile doğru söylenen hâlidir. Fark anlam ayırır: koʻl göl, qoʻl el demektir.
X, “ks” değildir. Almanca Bach’taki, Arapçadaki خ sesidir; Anadolu ağızlarının birçoğunda duyulan hırıltılı h. Xayr (hoşça kal) düz bir h ile değil, bu gırtlak sesiyle başlar. H ise ayrı bir harftir ve Türkçedeki h gibidir.
Gʻ, x’nin ötümlü ikizidir; Paris ağzındaki “r” sesi. X deyin ve ses tellerinizi titretin. Türkçedeki ğ önceki ünlüyü uzatıp kaybolur; Özbekçedeki gʻ kaybolmaz: togʻ (dağ), bogʻ (bağ), gʻalaba (zafer).
O ve Oʻ. Yeni başlayanların en sık yaptığı hata bu ikisini aynı harf saymaktır; Türkçe konuşanlar için tuzak iki katlıdır. Düz o, Türkçedeki o değildir: açıktır, a ile o arasında duyulur ve kökteş kelimelerde çoğu kez Türkçedeki a’nın karşılığıdır (bosh = baş, tosh = taş). Oʻ ise kapalı ve yuvarlaktır, Türkçedeki o ile ö’nün yerini tutar (oʻn = on, koʻz = göz). Dilin adı ozbek değil, oʻzbek’tir. Ve en güzel örnek: ot at demektir; oʻt ise ot ya da ateş.
Ng tek bir sestir; renk ya da denge derken n’nin aldığı geniz sesi, eski Türkçedeki “sağır nun”. Hiçbir zaman “n” + “g” diye ayrılmaz. Ming (bin), sening (senin), dengiz (deniz).
Harf olmayan kesme işareti: tutuq belgisi
Kelimelerin içinde oʻ ve gʻ ile hiçbir ilgisi olmayan bir kesme işareti göreceksiniz: san’at (sanat), ma’no (mana, anlam), a’lo (âlâ). Bu, tutuq belgisi’dir; harf değil, işarettir. Çoğunlukla Arapçadan alınmış kelimelerde ya hafif bir duraklamayı ya da kendinden önceki ünlünün uzamasını gösterir. Türkçenin eski yazımındaki san’at, mes’ul gibi kesmelerle aynı işi görür. Resmî olarak bu işaret sağ tek tırnak (’) olmalıdır; oʻ ve gʻ ise ters virgül biçimli harf (ʻ) kullanır. Gündelik yazıda ikisi de düz kesme işareti olarak çıkar ve herkes idare eder.
Vurgu ve ritim
Vurgu neredeyse her zaman kelimenin son hecesine düşer: rah-MAT, ki-TOB, oʻz-bek-CHA. Ekler vurguyu yanlarında taşır: kitob → kitob-LAR → kitoblar-IM. İstisnalar birkaç ek (soru eki -mi, olumsuzluk eki -ma) ve bazı alıntı kelimelerdir; Uzbekcha bunları sizin için işaretler. Türkçe konuşan biri için bunların hepsi tanıdıktır: gelME-di değil GEL-me-di dediğiniz gibi.
İlk cümlenizi okuyun
Men oʻzbekcha oʻrganyapman. “Ben Özbekçe öğreniyorum.”
- men = ben
- oʻzbekcha = Özbekçe; iki oʻ da kapalı ünlüdür, -cha ise Türkçedeki -ce/-ça ekidir
- oʻrganyapman = oʻrgan (öğren) + -yap (şu anda, -iyor) + -man (ben, -um)
Söyleyin: men oʻz-bek-CHA oʻr-gan-yap-MAN. Uzbekcha’nın ilk dersi bu cümleden başlar; Türkçe açıklamalarla ve ana dili konuşan birinin sesiyle. Bekleme listesine katılın ya da ücretsiz konuşma kılavuzuyla başlayın.