向祖辈讨教，一句 maqol 可能就迎面而来：一句短话，把道理说尽。如果你在家里听过这些话，却没人告诉你什么意思，本页给你原句、逐字的翻译，以及它讲的是什么。要讲的一个语法点在动词里：谚语保留了较古老的 -ur 和 -ar 形式，并用 -sa 表示“如果”。中文的成语也留着古老的说法，道理相通。
本页属于指南传承学习者的乌兹别克语，这是写给海外乌兹别克人及其家庭的一篇指南。
14 条 maqollar 和它们的意思
谚语有好几种说法。有的家庭说 soʻz 而不说 gap，或者说 boʻlar 而不说 boʻlur。下面的说法流传最广，“字面意思”一栏紧贴原词，让你看清乌兹别克语是怎么构成的。
| 乌兹别克语 | 字面意思 | 含义 |
|---|---|---|
| Bilagi zoʻr birni yiqar, bilimi zoʻr mingni yiqar. | 谁的胳膊有力，摔倒一个人；谁的学识有力，摔倒一千个人。 | 知识比力量更有分量。 |
| Tomchi-tomchi koʻl boʻlur. | 一滴一滴，汇成一个湖。 | 小事积少成多。 |
| Yetti oʻlchab, bir kes. | 量七次，切一次。 | 行动之前要仔细考虑。 |
| Sabrning tagi sariq oltin. | 耐心的底部是黄澄澄的金子。 | 耐心到头来会有回报。 |
| Nima eksang, shuni oʻrasan. | 你种下什么，就收获什么。 | 你付出什么，就得到什么。 |
| Koʻrpangga qarab oyoq uzat. | 看着你的被子伸腿。 | 量入为出。 |
| Yaxshi gap bilan ilon inidan chiqar. | 用一句好话，蛇会从洞里爬出来。 | 好话能赢得人心。 |
| Birlashgan oʻzar, birlashmagan toʻzar. | 团结的人会长进，不团结的人会散架。 | 团结起来比单打独斗成就更多。 |
| Bir qoʻldan ovoz chiqmas. | 一只手发不出声音。 | 光靠一个人不行（拍手要两只手），就像中文说的“一个巴掌拍不响”。 |
| Qush uyasida koʻrganini qiladi. | 鸟在巢里看见什么，就做什么。 | 孩子会模仿他们在家里看到的。 |
| Qarisi bor uyning parisi bor. | 有老人的家，就有仙女。 | 有老人的家是有福气的家。 |
| Mehmon otangdan ulugʻ. | 客人比你父亲还尊贵。 | 要以最大的敬意对待客人。 |
| Ona yurting omon boʻlsa, rangi roʻying somon boʻlmas. | 如果你的祖国平安，你的脸色就不会变成稻草色。 | 只要祖国安好，你就没什么可怕的。 |
| Oʻzga yurtda shoh boʻlguncha, oʻz yurtingda gado boʻl. | 与其在异国当国王，不如在自己的国家当乞丐。 | 在家乡低微，胜过在异乡显赫。 |
其中三条怎么读
| 乌兹别克语 | 读音（拼音式） |
|---|---|
| Tomchi-tomchi koʻl boʻlur. | tom-CHI tom-CHI KOL bo-LUR |
| Yetti oʻlchab, bir kes. | yet-TI ol-CHAB, bir KES |
| Koʻrpangga qarab oyoq uzat. | kor-pang-GA ka-RAB o-YOK u-ZAT |
谚语里的古老动词形式和 -sa
谚语很古老，语法里看得出来。看清规律，意思就不难懂：
- boʻlur、chiqar、oʻzar、toʻzar：较古老的 -ur 和 -ar 现在将来时。今天日常的形式是 boʻladi、chiqadi、oʻzadi、toʻzadi，但谚语保留了旧的形状，因为它短，还押韵。
- chiqmas、boʻlmas：旧的否定形式 -mas（“不”“不会”）。日常乌兹别克语说 chiqmaydi 和 boʻlmaydi。认得 -mas，其余就都能懂了。
- omon boʻlsa、eksang：-sa 表示“如果”。Ona yurting omon boʻlsa 是“如果你的祖国平安”，eksang 是 ek-（种）+ -sa + -ng（你）：“如果你种”。-ng 是亲近的“你”，所以谚语说 eksang 和 uzat，而不是礼貌的 eksangiz 和 uzating。
- boʻlguncha：boʻl-（是）+ -guncha，通常表示“直到”。在这条谚语里它的意思是“与其”：Shoh boʻlguncha 是“与其做国王”。
奶奶和孙子
Buvi: Nodir, uy vazifangni qildingmi?
Nodir，作业做了吗？
Nodir: Hali yoʻq, buvijon. Juda qiyin.
还没有，奶奶。太难了。
Buvi: Sabr qil, bolam. Sabrning tagi sariq oltin.
耐心点，孩子。耐心的底下是黄金。
Nodir: Toʻgʻri aytasiz, buvijon. Tomchi-tomchi koʻl boʻlur.
您说得对，奶奶。一滴一滴，汇成一个湖。
Buvi: Barakalla! Qani, boshla.
好样的！来，开始吧。
Uzbekcha 正在开发中，帮你听懂家人常引用的谚语，也看懂其中的语法。上线时会用英文讲解每一课，并与你的母语作对比。加入候补名单。