Evde buvi, amaki ve xola kelimelerini duyarak büyüdüyseniz kimin kim olduğunu belki çok iyi biliyorsunuz, ama bunu hiç cümle içinde söylemek zorunda kalmamış olabilirsiniz. Özbekçe akrabalar konusunda Türkçe kadar ayrıntılıdır: babanın erkek kardeşi ile annenin erkek kardeşi ayrı kelimelerdir, babanın kız kardeşi ile annenin kız kardeşi de; yani amca, dayı, hala ve teyze ayrımı Özbekçede de var. Bu sayfanın tek dil bilgisi fikri, bu kelimelerin “benim” ve “sizin” ekini nasıl aldığıdır: -im, -ingiz ve sıcak -jon.
Bu sayfa, Özbek diasporası ve yurt dışındaki aileler için hazırlanan Özbek kökenliler için Özbekçe rehberinin bir parçasıdır.
Büyükanne, büyükbaba ve anne baba
| Özbekçe | Türkçe okunuşu | Anlamı |
|---|---|---|
| Buvi | buVİ | Büyükanne (anne ya da baba tarafı, ikisi için de); konuşmada bazı aileler Rusça babushka da der |
| Bobo | boBO | Büyükbaba, dede (anne ya da baba tarafı); konuşmada bazı aileler Rusça dedushka da der |
| Buvijon | buviCON | Büyükanne, sıcak söylenişle |
| Bobojon | boboCON | Büyükbaba, sıcak söylenişle |
| Katta ona | katTA oNA | Büyükanne, kelimesi kelimesine “büyük anne” (bazı aileler) |
| Katta ota | katTA oTA | Büyükbaba, kelimesi kelimesine “büyük baba” (bazı aileler) |
| Ena, momo | eNA, moMO | Bazı ailelerde büyükanne |
| Ota | oTA | Baba (standart, yazı dilindeki kelime) |
| Ona | oNA | Anne (standart, yazı dilindeki kelime) |
| Dada | daDA | Baba (günlük konuşma) |
| Oyi | oYİ | Anne (günlük konuşma) |
| Ota-ona | otaoNA | Anne baba, ebeveynler |
Aileler burada her şeyden çok birbirinden ayrılır. Standart kelimeler buvi ve bobo; kitaplarda ve tabelalarda onları görürsünüz. Evde ena ya da momo, katta ona ve katta ota duyabilirsiniz; oyijon da birçok ailede “anne”, bazı ailelerde ise büyükanne demektir. Ailenizin kullandığı kelimeyi kullanın, buvi ve bobo kelimelerini de öğrenin ki her Özbek konuşur sizi anlasın. Anne ve baba sayfasında ota, ona, dada ve oyi hakkında daha fazlası var.
Amca, dayı, hala, teyze ve kuzenler
| Özbekçe | Türkçe okunuşu | Anlamı |
|---|---|---|
| Amaki | amaKİ | Babanın erkek kardeşi (amca); konuşmada bazı aileler Rusça dyadya da der |
| Togʻa | toĞA | Annenin erkek kardeşi (dayı) |
| Amma | amMA | Babanın kız kardeşi (hala) |
| Xola | hoLA | Annenin kız kardeşi (teyze); konuşmada bazı aileler Rusça tyotya da der |
| Amakivachcha | amakivaçÇA | Kuzen: amaki’nin (babanın erkek kardeşinin) çocuğu |
| Togʻavachcha | toğavaçÇA | Kuzen: togʻa’nın (annenin erkek kardeşinin) çocuğu |
| Ammavachcha | ammavaçÇA | Kuzen: amma’nın (babanın kız kardeşinin) çocuğu |
| Xolavachcha | holavaçÇA | Kuzen: xola’nın (annenin kız kardeşinin) çocuğu |
| Qarindosh | karinDOŞ | Akraba |
| Qarindoshlar | karindoşLAR | Akrabalar |
| Oila | oiLA | Aile |
Türkçede olduğu gibi Özbekçede de hangi taraftan olduğunu söylersiniz: amaki ve togʻa (amca ve dayı), amma ve xola (hala ve teyze). Kuzen kelimeleri akraba artı -vachcha‘dır, yani her biri kuzenin kimin çocuğu olduğunu söyler. Ağabey ve abla ile küçük kardeşlerin de kendi kelimeleri vardır; bunlar kardeşler sayfasında. Siz, -jon ve nazik aile kelimeleriyle hitap etmek ise hitap şekilleri sayfasında.
Yeni kuşak ve cümle içinde “benim” ile “sizin”
| Özbekçe | Türkçe okunuşu | Anlamı |
|---|---|---|
| Jiyan | ciYAN | Yeğen (erkek ya da kız kardeşin çocuğu) |
| Nabira | nabiRA | Torun |
| Evara | evaRA | Torunun çocuğu |
| Oilam katta. | oiLAM katTA | Ailem büyük. |
| Bu mening buvim. | BU meNİNG buVİM | Bu benim büyükannem. |
| Xolam Toshkentda yashaydi. | hoLAM toşkentDA yaşayDİ | Teyzem (annemin kız kardeşi) Taşkent’te yaşıyor. |
| Amakimning ikkita oʻgʻli bor. | amakimNİNG ikkiTA öğLİ BOR | Amcamın iki oğlu var. |
| Bu mening amakivachcham. | BU meNİNG amakivaçÇAM | Bu benim kuzenim (babamın erkek kardeşinin çocuğu). |
| Bu mening jiyanim. | BU meNİNG ciyaNİM | Bu benim yeğenim. |
| Qarindoshlaringiz koʻpmi? | karindoşlarinGİZ köpMİ | Çok akrabanız var mı? |
“Benim”, “sizin” ve sıcak -jon
Her aile kelimesi, kimin akrabası olduğunu söyleyen bir ek alabilir. Kalıp hepsi için aynıdır; Türkçedeki anne-m, teyze-m, kuzen-im ve teyze-niz, kuzen-iniz ile aynı mantık:
- buvi → buvim, buvingiz: -m ünlüden sonra “benim” demektir (buvim, bobom, xolam, amakim, onam, otam), ünsüzden sonra -im (jiyan → jiyanim, qarindosh → qarindoshim). Nazik biçimde “sizin” ünlüden sonra -ngiz (buvingiz, amakingiz, xolangiz), ünsüzden sonra -ingiz olur (jiyaningiz, qarindoshingiz). Mening (“benim”) zamiri çoğu zaman düşer: tek başına Buvim yeter.
- buvisi, amakisi: ünlüden sonra -si (ünsüzden sonra -i) “onun” demektir; Türkçedeki teyze-si, amca-sı gibi. Uning buvisi “onun büyükannesi”dir.
- bobong, xolang: bu, bir çocuğa ya da sen dediğiniz birine “senin”dir. Büyükanne ve büyükbabanız size çoğu zaman böyle söyler: Bu sening bobong. Siz onlarla -ng değil -ngiz kullanırsınız. Türkçedeki deden, teyzen ile dedeniz, teyzeniz farkının aynısı.
- buvijon, bobojon, amakijon, xolajon: -jon, bir aile kelimesine eklenip onu sıcak yapar. Kişiyle konuşurken kullanın: Buvijon, qalaysiz? jon kelimesi “ruh” ya da “hayat” demektir.
Fark: Özbekçede bu ekler ünlü uyumuna girmez. Hep -ingiz olur, Türkçedeki gibi -ınız / -iniz / -unuz / -ünüz diye değişmez.
Eski bir fotoğrafa bakarken
Nodir: Buvijon, bu rasmda kim bor?
Büyükanne, bu fotoğrafta kim var?
Buvi: Bu sening bobong. Yoshligida shunday edi.
Bu senin dedenin. Gençliğinde böyleydi.
Nodir: Bu esa kim?
Bu da kim?
Buvi: Bu sening xolang. Bu esa sening amakivachchang.
Bu senin teyzen, annenin kız kardeşi. Bu da senin kuzenin.
Nodir: Qarindoshlarimiz koʻp ekan!
Ne çok akrabamız varmış!
Buvi: Ha, oilamiz katta.
Evet, ailemiz büyük.
Uzbekcha, Özbekçeyi evde duyduğunuz kelimelerden başlayarak, her seferinde bir kalıp öğretmek için geliştiriliyor. Başlangıçta dersler İngilizcedir ve Özbekçeyi ilk dilinizle karşılaştırır. Bekleme listesine katılın.