Özbekçe fiilleri sözlükte bulmak kolaydır: neredeyse hepsi -moq ile biter, tıpkı Türkçedeki -mak/-mek gibi. Bu sayfa en yararlı 30 tanesini bu biçimde, yanlarında “ben” biçimiyle verir. Dil bilgisi fikri Türkçeden tanıdık: fiil bir kök ile küçük eklerden kurulur; bor- kökü boraman (gidiyorum), boryapman (şu an gidiyorum) ve bormayman (gitmiyorum) olur. Fark şu: Türkçede -mak ile -mek uyuma göre seçilir, Özbekçede ek hep -moq‘tur. Bazı fiiller Türkçeyle neredeyse aynıdır: kelmoq = gelmek, bermoq = vermek, yemoq = yemek, demoq = demek, bilmoq = bilmek, yozmoq = yazmak, ichmoq = içmek.
Her günün temel fiilleri
| Özbekçe | Türkçe okunuşu | Anlamı |
|---|---|---|
| bormoq / boraman | borMOK / boraMAN | gitmek |
| kelmoq / kelaman | kelMOK / kelaMAN | gelmek |
| qilmoq / qilaman | kilMOK / kilaMAN | yapmak, etmek |
| boʻlmoq / boʻlaman | bölMOK / bölaMAN | olmak |
| yemoq / yeyman | yeMOK / yeyMAN | yemek |
| ichmoq / ichaman | içMOK / içaMAN | içmek |
| olmoq / olaman | olMOK / olaMAN | almak |
| bermoq / beraman | berMOK / beraMAN | vermek |
| koʻrmoq / koʻraman | körMOK / köraMAN | görmek, izlemek |
| bilmoq / bilaman | bilMOK / bilaMAN | bilmek |
Konuşmak, düşünmek, hissetmek
| Özbekçe | Türkçe okunuşu | Anlamı |
|---|---|---|
| demoq / aytmoq: deyman / aytaman | deMOK / aytMOK: deyMAN / aytaMAN | demek, söylemek |
| gapirmoq / gapiraman | gapirMOK / gapiraMAN | konuşmak |
| ishlamoq / ishlayman | işlaMOK / işlayMAN | çalışmak |
| oʻqimoq / oʻqiyman | ökiMOK / ökiyMAN | okumak, ders çalışmak |
| yozmoq / yozaman | yozMOK / yozaMAN | yazmak |
| yashamoq / yashayman | yaşaMOK / yaşayMAN | yaşamak |
| yaxshi koʻrmoq / yaxshi koʻraman | yahŞİ körMOK / yahŞİ köraMAN | sevmek, hoşlanmak (günlük kelime; sevmoq daha güçlüdür) |
| xohlamoq / xohlayman | hohlaMOK / hohlayMAN | istemek |
| kutmoq / kutaman | kutMOK / kutaMAN | beklemek |
| yordam bermoq / yordam beraman | yorDAM berMOK / yorDAM beraMAN | yardım etmek (kelimesi kelimesine “yardım vermek”) |
Günlük hayat
| Özbekçe | Türkçe okunuşu | Anlamı |
|---|---|---|
| tushunmoq / tushunaman | tuşunMOK / tuşunaMAN | anlamak |
| uxlamoq / uxlayman | uhlaMOK / uhlayMAN | uyumak |
| yurmoq / yuraman | yurMOK / yuraMAN | yürümek |
| oʻtirmoq / oʻtiraman | ötirMOK / ötiraMAN | oturmak |
| turmoq / turaman | turMOK / turaMAN | ayakta durmak, kalkmak; kalmak |
| sotib olmoq / sotib olaman | soTİB olMOK / soTİB olaMAN | satın almak |
| toʻlamoq / toʻlayman | tölaMOK / tölayMAN | ödemek |
| qaytmoq / qaytaman | kaytMOK / kaytaMAN | dönmek, geri gitmek |
| boshlamoq / boshlayman | boşlaMOK / boşlayMAN | başlamak |
| ochmoq / yopmoq: ochaman / yopaman | oçMOK / yopMOK: oçaMAN / yopaMAN | açmak / kapamak |
Biçimleri kurmak
- -moq’u atın, kök kalır. bormoq bor-, kelmoq kel-, ishlamoq ishla- olur.
- “Yapıyorum” ya da “yapacağım” için -a + -man. Boraman = gidiyorum, gideceğim. Ünlüyle biten kökten sonra ek -y olur: ishlayman, oʻqiyman. Yemoq ve demoq da ünlü köklüdür: yeyman, deyman.
- “Şu an yapıyorum” için -yap-. Boryapman = gidiyorum (şu an), kelyapman = geliyorum, ishlayapman = çalışıyorum. Kişi ekleri arkasından gelir: -man (ben), -san (sen), -siz (siz). Türkçedeki -yor gibi şimdiki zamanı gösterir.
- “Değil” için -ma-. Bormayman = gitmiyorum, gitmeyeceğim. Bilmayman = bilmiyorum. -ma- köke hemen bitişir, Türkçedeki -ma/-me gibi; yalnız her zaman tek biçimlidir.
Kısa bir konuşma
A: Salom! Qayerga boryapsiz?
Merhaba! Nereye gidiyorsunuz?
B: Ishga boryapman. Kechqurun uyda boʻlaman.
İşe gidiyorum. Akşam evde olacağım.
A: Ertaga biznikiga kelasizmi?
Yarın bize gelir misiniz?
B: Kelaman, rahmat!
Gelirim, teşekkürler!
A: Kutaman!
Bekliyorum!
Tek bir fiil mi arıyorsunuz? Özbekçe anlıyorum nasıl denir, Özbekçe buraya gel nasıl denir ve Özbekçe iş nasıl denir sayfalarına bakın. Bu fiillerle kurduğunuz sorular için Özbekçe soru kelimeleri sayfasına.
Uzbekcha, Özbekçe öğrenmek için bir uygulama: dersler İngilizce, her kelimede ses var. Android’de yayında, iPhone sürümü yakında. Uygulamayı alın.
